1. Chỉ số Oxy hòa tan DO

Hô hấp của thủy sinh vật phụ thuộc chủ yếu vào lượng oxy hoà tan (DO) trong nước. DO là nhân tố quan trọng nhất quyết định sức khỏe, khả năng ăn và tỷ lệ sống của cá, tôm, tảo… Nhiều nghiên cứu cho thấy duy trì DO ở mức khoảng 5–6 mg/L là lý tưởng để tăng trưởng và sinh trưởng tốt fondriest.com epa.gov, trong khi DO dưới 3 mg/L thường gây stress cho động vật thủy sản epa.gov globalseafood.org. Nếu DO quá thấp (ví dụ mùa hè trời nóng hoặc tảo chết đột ngột), biện pháp khắc phục bao gồm:

• Tăng cường sục khí và quạt nước nhằm bổ sung oxy ngay lập tức.

• Giảm mật độ thả nuôi hoặc tạm ngưng cho ăn để giảm nhu cầu oxy và lượng chất thải hữu cơ.

• Thay nước hoặc bổ sung nước mới (nếu có thể) để cải thiện DO.

Các ao nuôi thường được trang bị máy sục khí (quạt nước) để duy trì DO ở mức an toàn (≥5 mg/L). Việc đo DO thường xuyên giúp phát hiện sớm tình trạng thiếu oxy và ngăn ngừa rủi ro chết hàng loạt epa.gov fondriest.com.

2. Chỉ số pH

Độ pH ảnh hưởng đến các quá trình trao đổi ion và độ hoà tan của chất dinh dưỡng, cũng như mức độ độc tính của một số khí và ion (đặc biệt NH₃/NH₄⁺). pH nước dao động tự nhiên trong ngày (thấp nhất lúc sáng, cao nhất lúc chiều) do quang hợp của tảo, nhưng biến động quá mạnh gây stress và tăng khả năng bệnh tật cho thủy sản. Phần lớn loài nước ngọt và nước lợ phát triển tốt ở pH 6.5–8.5 (đỉnh tối ưu thường khoảng 7–8) globalseafood.org thefishsite.com. Chẳng hạn, pH <6.5 hoặc >8.5 kéo dài sẽ làm giảm sinh trưởng và khả năng sinh sản của cá, tôm globalseafood.org thefishsite.com. Để điều chỉnh pH khi nó lệch giới hạn lý tưởng, có thể thực hiện:

• Khi pH <6.5: thêm vôi bột (CaCO₃) hoặc NaHCO₃ (bicarbonate) để tăng tính kiềm cho nước thefishsite.com.

• Khi pH >8.5: có thể sử dụng các chất acid nhẹ hoặc thay nước bớt để hạ pH (chẳng hạn dùng phân bón axit làm mùn hoặc pha loãng nước) thefishsite.com.

• Kiểm soát quang hợp: Điều chỉnh lượng tảo trong ao (che bớt nắng hoặc phun chìm dinh dưỡng) để tránh pH tăng quá cao vào ban ngày.

3. Chỉ số Nhiệt độ

Nhiệt độ nước điều chỉnh các quá trình chuyển hoá, mức ăn, tăng trưởng, sinh sản và sức đề kháng của thủy sản. Các loài nhiệt đới (gồm tôm thẻ, cá rô phi…) thường đạt tăng trưởng tốt ở khoảng 24–30 °C fao.org, trong khi loài nước lạnh (như cá hồi, cá chép) đòi hỏi nhiệt độ thấp hơn. Sự thay đổi 2–3 °C cũng có thể ảnh hưởng đáng kể đến ăn, tốc độ chuyển hoá và hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR) globalseafood.org globalseafood.org. Vào ngày nắng nóng, cần hạ nhiệt ao nuôi bằng cách:

• Che bóng: trải lưới che hoặc trồng cây xung quanh ao để giảm nhiệt độ bề mặt.

• Tăng sục khí/đối lưu: quạt nước và máy sục khí giúp khuấy động nước, tăng trao đổi khí với không khí và hạ nhiệt cho nước.

• Thay/ bổ sung nước mát: bơm thêm nước ở nhiệt độ thấp hơn nếu có nguồn.

Vào mùa lạnh hoặc ban đêm, nếu nhiệt độ xuống thấp có thể áp dụng sưởi ấm (dùng thiết bị đun nóng nước) hoặc giữ ấm ao nuôi trong nhà kính để tránh làm cá, tôm chậm ăn, chậm lớn. Các biện pháp kỹ thuật như tăng độ sâu ao hoặc đào rãnh nước sâu cũng giúp ổn định nhiệt độ ao fao.org.

4. Chỉ số Độ mặn / EC / TDS

Độ mặn (do hàm lượng muối NaCl và các muối khác trong nước) ảnh hưởng lớn đến cân bằng thẩm thấu (osmoregulation) của các loài tôm, cá nước lợ và bán mặn. Mỗi loài và giai đoạn phát triển có ngưỡng độ mặn phù hợp khác nhau. Ví dụ, tôm thẻ L. vannamei chịu được dải độ mặn rộng 0–40‰, nhưng hầu hết nghiên cứu cho thấy phạm vi tốt khoảng 15–35‰ và tối ưu khoảng 20–25‰ đối với giai đoạn nuôi thương phẩm bioflux.com.ro fao.org. Một số loài tôm khác như Penaeus monodon và Metapenaeus spp. có thể phát triển trong nước ngọt, trong khi P. merguiensis cần độ mặn trên 10‰ (tối ưu ~27‰) để tăng trưởng tốt fao.org. Độ mặn quá thấp hoặc quá cao so với nhu cầu loài nuôi sẽ gây stress mạnh. Để điều chỉnh độ mặn:

• Nếu độ mặn thấp: bổ sung nước biển cô đặc hoặc muối ăn tinh (NaCl) từ từ vào ao, đảm bảo khuấy trộn đều để tránh sốc thẩm thấu.

• Nếu độ mặn cao: tăng cường thay nước tươi hoặc pha loãng với nước ngọt (đặc biệt sau mưa lớn) một cách từ từ.
  Cần theo dõi chặt chẽ diễn biến độ mặn và thay đổi dần dần để cá, tôm có thời gian thích nghi, tránh sốc.

5. Chỉ số Tiềm năng oxy hóa khử – ORP

ORP (Oxidation-Reduction Potential) cho biết khả năng oxy hóa hoặc khử chung của nước ao. Giá trị ORP dương cao (ví dụ 200–400 mV hoặc hơn) phản ánh môi trường nước có tính oxy hóa mạnh (nhiều oxy tự do, ít chất khử như NH₃, H₂S), thường tương ứng với hệ sinh thái khỏe mạnh, oxy hoá tốt và bùn đáy ít độc tố. Ngược lại, ORP thấp hoặc âm (<0 mV) cho thấy nước ao có xu hướng yếm khí (ít oxy, nhiều chất hữu cơ phân hủy), tạo điều kiện tích tụ bùn đen và các hợp chất độc (sunfua, methane…) ysi.com moleaer.com. Nhiều kinh nghiệm nuôi cho thấy mức ORP trên 300 mV được xem là dấu hiệu của môi trường trong sạch, giàu oxy moleaer.com.

Khi giá trị ORP đột ngột giảm hoặc duy trì ở mức thấp, đây là “cảnh báo sớm” nhiều chỉ tiêu khác đang bắt đầu xấu đi (chẳng hạn DO giảm, khí độc tăng) ysi.com. Các biện pháp khắc phục thông thường bao gồm:

• Kiểm tra ngay DO: Nếu DO thấp, tăng cường sục khí ngay lập tức.

• Loại bỏ bùn đáy: Nạo vét bớt bùn, chất hữu cơ lắng ở đáy để giảm chất khử.

• Sục trộn nước: Dùng máy khuấy hoặc quạt gió lớn để trộn nước, giúp oxy hoá bùn và phân bố oxy đều.

• Xử lý oxy hóa: Trong một số hệ thống khép kín hoặc ao nuôi chất lượng cao có thể dùng ozone hoặc các chất oxy hóa (như peroxide) theo liều kiểm soát để nâng ORP và tiêu diệt vi khuẩn có hại.

Nhìn chung, duy trì ORP ở mức cao (dương) giúp ao nuôi trong sạch, cải thiện khả năng “làm sạch” tự nhiên của nước. Ngược lại, giá trị ORP giảm là dấu hiệu cảnh báo các thông số chất lượng nước khác như DO, pH, chất dinh dưỡng… đang có xu hướng xấu đi ysi.com, đòi hỏi người nuôi cần can thiệp kịp thời.

Tài liệu tham khảo: Các thông tin trên được tổng hợp từ nhiều nguồn chuyên ngành như Hướng dẫn quản lý chất lượng nước nuôi (US EPA epa.gov, Global Seafood Alliance globalseafood.org moleaer.com, FAO fao.orgfao.org, các bài báo và tài liệu kỹ thuật) nhằm hỗ trợ cộng đồng nuôi tôm, cá nâng cao hiệu quả quản lý ao nuôi.